هشداری برای سلامت: بروز این علائم پوستی ممکن است نشانه بیماری کبدی باشد
第十一诊室
گاه پس از شب‌زنده‌داری‌های پیاپی، رنگ چهره کدر و متمایل به زرد می‌شود و اطرافیان از سر دلسوزی نگران سلامت کبد فرد می‌شوند. این باور عمومی میان بسیاری از افراد وجود دارد که با نگاه کردن به چهره می‌توان به بیماری کبد پی برد.
اما آیا واقعاً بیماری‌های کبدی از روی چهره قابل تشخیص هستند؟ چگونه می‌توان به شکلی اصولی از سلامت کبد مراقبت کرد؟ و آیا مصرف مکمل‌های محافظ کبد تأثیری در این زمینه دارد؟
کبد چه وظایفی در بدن بر عهده دارد؟
بیشتر افراد کبد را به عنوان عضوی برای سوخت‌وساز و دفع سموم می‌شناسند. باوری عامیانه وجود دارد که ادعا می‌کند بین ساعت‌های ۱۱ شب تا ۱ بامداد، زمان سم‌زدایی کبد است و نخوابیدن در این بازه باعث تجمع سموم در بدن می‌شود.
برای درک صحت این موضوع، باید با سازوکار کبد آشنا شد:
پس از مصرف غذا، مواد مغذی در معده و روده کوچک هضم و جذب می‌شوند. سپس مواد مغذی شامل قندها، گلیسرول، اسیدهای آمینه، ویتامین‌ها، مواد معدنی و نمک‌ها از طریق شبکه مویرگی دیواره روده کوچک وارد جریان خون می‌شوند.
این مواد به همراه جریان خون به کبد انتقال می‌یابند تا پردازش شده و به فرم قابل استفاده برای بدن تبدیل شوند. در نهایت، این ترکیبات فرآوری‌شده موقتاً درون سلول‌های کبدی ذخیره می‌شوند یا به قلب بازمی‌گردند تا به سراسر بدن پمپاژ شوند.
سیستم گردش خون کبد
تصویر: BioNinja
فرآیندهای کبد بسیار متنوع است؛ از جمله سنتز گلیکوژن از گلوکز خون برای تنظیم قند، اکسیداسیون اسیدهای چرب و تولید کتون‌ها، و همچنین سنتز پروتئین‌های پلاسما و بافتی با استفاده از اسیدهای آمینه.
با این حال، علاوه بر مواد مغذی، ترکیبات مضر مانند الکل، داروها، سموم و میکروارگانیسم‌ها نیز می‌توانند جذب خون شوند.
گیاهان حاوی سموم طبیعی متعددی هستند؛ مانند کوکوربیتاسین در کدو و لکتین در حبوبات. پس از مصرف این مواد، کبد ترکیبات مضر را به مواد زائد تبدیل و آماده دفع می‌کند. افزوده بر این، کبد سموم حاصل از الکل، آفت‌کش‌ها و فلزات سنگین را تجزیه می‌کند. این مواد زائد یا از طریق صفرا وارد روده و با مدفوع دفع می‌شوند، یا به جریان خون رفته و از طریق کلیه‌ها با ادرار از بدن خارج می‌گردند.
علاوه بر فیلتر کردن سموم، کبد باکتری‌ها و ویروس‌های واردشده به دستگاه گوارش را شناسایی و مهار می‌کند. سلول‌های بیگانه‌خوار (ماکروفاژها) در کبد بزرگ‌ترین بخش از سامانه ایمنی در این عضو را تشکیل می‌دهند و در صورت لزوم واکنش ایمنی گسترده‌ای را آغاز می‌کنند.
بنابراین، اگرچه کبد نقش کلیدی در متابولیسم و تصفیه خون دارد، اما فرآیند سم‌زدایی زمان‌بندی خاصی ندارد. کبد در تمامی ۲۴ ساعت شبانه‌روز فعال است و در هر دقیقه بیش از یک لیتر خون را تصفیه می‌کند.
البته شب‌زنده‌داری و کم‌خوابی مکرر به سلامت کبد آسیب می‌زند. کمبود مزمن خواب یا کیفیت پایین آن، میزان گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) را در بدن افزایش می‌دهد که ممکن است به استرس اکسیداتیو و التهاب در سلول‌های کبدی منجر شود.
کبد در مجموع بیش از ۵۰۰ کارکرد فیزیولوژیک را بر عهده دارد که تولید صفرا، دخالت در انعقاد خون و ذخیره‌سازی ویتامین‌ها تنها بخشی از آن‌هاست.
نشانه‌های کاهش عملکرد کبد
مشکلات کبدی ممکن است به هپاتیت، کبد چرب الکلی یا غیرالکلی و در نهایت به سیروز و سرطان کبد ختم شوند. این بیماری‌ها اغلب در سکوت پیشرفت می‌کنند و نشانه‌های اولیه بارزی ندارند. نزدیک به سه‌چهارم مبتلایان به سیروز از بیماری خود بی‌خبرند و آزمایش‌های اولیه خون آن‌ها ممکن است طبیعی باشد، تا زمانی که بیماری به وضعیت حاد برسد.
علائم پوستی که نیاز به توجه دارند:
۱. خارش پوست: با آسیب کبد و انسداد مجاری صفراوی، املاح صفراوی ممکن است وارد جریان خون شده، زیر پوست رسوب کنند و خارش شدید ایجاد نمایند.
۲. آنژیوم عنکبوتی (اسپایدر نوی): این ضایعات عروقی، مویرگ‌های اتساع‌یافته‌ای به شکل عنکبوت هستند که روی صورت یا پاها ظاهر می‌شوند. علت آن افزایش استروژن در اثر ناتوانی کبد آسیب‌دیده در متابولیزه کردن هورمون‌هاست.
۳. کبودی و خونریزی آسان: عدم تولید کافی پروتئین‌های انعقادی توسط کبد می‌تواند موجب سهولت در خونریزی و بروز کبودی‌های مکرر شود.
۴. تیرگی و لکه‌های قهوه‌ای صورت: در صورت اختلال عملکرد کبد، افزایش سطح هورمون‌ها و تحریک آنزیم تیروزیناز منجر به افزایش سنتز ملانین و بروز لکه‌ها و تیرگی‌های پوستی می‌شود.
آیا مکمل‌های کبد کارساز هستند؟
برخی شرکت‌های تولیدکننده مدعی‌اند که مکمل‌ها قادر به «پاکسازی» آسیب‌های ناشی از الکل، چربی و قند بوده و باعث بازسازی سلول‌های کبدی می‌شوند.
با وجود بررسی خواص ترکیباتی چون گیاه خار مریم (Milk Thistle)، رسوراترول و کورکومین، هنوز شواهد علمی مستند و جامعی که کارایی دارویی مکمل‌های محافظ کبد را به طور قطعی اثبات کند، در دست نیست.
همچنین، نظارت مراجع بهداشتی نظیر سازمان غذا و دارو (FDA) بر مکمل‌ها در حد داروها نبوده و این محصولات به عنوان مکمل غذایی دسته‌بندی می‌شوند. از این رو ایمنی ترکیبات گیاهی آن‌ها همیشه تضمین‌شده نیست. حضور عصاره‌های متعدد و کنترل‌نشده در این محصولات حتی می‌تواند بار پردازش کبد را مضاعف کند.
کبد ترکیبات واردشده به بدن را متابولیزه می‌کند و شکستن برخی از این فرآورده‌ها خود می‌تواند مواد ثانویه سمی تولید کند که کبد ناچار به دفع آن‌ها خواهد بود؛ بنابراین مصرف بی‌رویه مکمل‌ها ممکن است سلامت کبد را به خطر بیندازد. یک فرد سالم برای سوخت‌وساز و سم‌زدایی به مکمل نیازی ندارد و مهم‌ترین اولویت، پیشگیری از وارد آمدن فشار مضاعف به این عضو است.
راهکارهای اصولی برای حفظ سلامت کبد
بهترین روش برای حمایت از کبد، اصلاح سبک زندگی است. توصیه‌های کلیدی بنیاد کبد آمریکا (American Liver Foundation) شامل موارد زیر است:
۱. حفظ وزن مناسب: اضافه‌وزن و چاقی خطر ابتلا به کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) را افزایش می‌دهد. همچنین اثرات مخرب الکل بر کبد در افراد دارای شاخص توده بدنی (BMI) بالای ۳۵، دو برابر افراد با وزن طبیعی است.
۲. رژیم غذایی متعادل: رژیم‌های پرکالری و سرشار از چربی‌های ترانس و اشباع یا قندها زمینه اختلالات متابولیک و تجمع چربی در کبد را فراهم می‌کنند. مصرف غذاهای سرخ‌شده، کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده و شکر باید محدود شود و در مقابل، مصرف فیبر از طریق میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل افزایش یابد.
برخی شواهد نشان می‌دهد چای سبز و سیاه ممکن است بر آنزیم‌های کبدی اثر مثبت داشته باشند، اما باید از مصرف عصاره‌های غلیظ و صنعتی چای سبز به علت خطر سمیت کبدی پرهیز کرد. همچنین مصرف متعادل قهوه به دلیل خواص ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی با کاهش خطر ابتلا به برخی بیماری‌های کبدی همراه است.
۳. ورزش منظم: فعالیت بدنی به سوزاندن تری‌گلیسریدها و کاهش ذخایر چربی درون بافت کبد کمک می‌کند.
۴. دوری از مواد سمی و کنترل مصرف الکل: باید از استنشاق یا تماس مستقیم پوستی با حلال‌ها، آفت‌کش‌ها و مواد شوینده شیمیایی بدون تهویه مناسب و ماسک خودداری کرد. مصرف الکل نیز باید به شدت محدود یا قطع شود، زیرا حجم بالای الکل علت مستقیم تخریب بافت کبد و سیروز است.
۵. رعایت دقیق دستورالعمل داروها: مصرف بیش از حد دارو، هم‌زمانی نادرست چند دارو با هم یا مصرف داروهای مسکن و نسخه‌ای هم‌زمان با الکل می‌تواند باعث آسیب حاد کبد شود.
منابع: [1] Williams R, Aspinall R, Bellis M, Camps-Walsh G, Cramp M, Dhawan A, Ferguson J, Forton D, Foster G, Gilmore I, Hickman M, Hudson M, Kelly D, Langford A, Lombard M, Longworth L, Martin N, Moriarty K, Newsome P, O'Grady J, Pryke R, Rutter H, Ryder S, Sheron N, Smith T. Addressing liver disease in the UK: a blueprint for attaining excellence in health care and reducing premature mortality from lifestyle issues of excess consumption of alcohol, obesity, and viral hepatitis. Lancet. 2014 Nov 29;384(9958):1953-97. [2] Public Health England. The public health burden of alcohol and the effectiveness and cost-effectiveness of alcohol control policies: an evidence review. 2016 [3] Karmakar S, Das D, Maiti A, Majumdar S, Mukherjee P, Das AS, Mitra C. Black tea prevents high fat diet-induced non-alcoholic steatohepatitis. Phytother Res. 2011 Jul;25(7):1073-81. doi: 10.1002/ptr.3466. PMID: 21452373. [4] Sakata R, Nakamura T, Torimura T, Ueno T, Sata M. Green tea with high-density catechins improves liver function and fat infiltration in non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD) patients: a double-blind placebo-controlled study. Int J Mol Med. 2013 Nov;32(5):989-94. doi: 10.3892/ijmm.2013.1503. Epub 2013 Sep 20. PMID: 24065295. [5] Mazzanti G, Di Sotto A, Vitalone A. Hepatotoxicity of green tea: an update. Arch Toxicol. 2015 Aug;89(8):1175-91. doi: 10.1007/s00204-015-1521-x. Epub 2015 May 16. PMID: 25975988. [6] Saab S, Mallam D, Cox GA 2nd, Tong MJ. Impact of coffee on liver diseases: a systematic review. Liver Int. 2014 Apr;34(4):495-504. doi: 10.1111/liv.12304. Epub 2013 Sep 15. PMID: 24102757.
