یادداشت تحلیلی | نگاهی به مسئولیت‌پذیری بین‌المللی برنامه فضایی چین در پرتو یک رویداد بی‌سابقه
بر اساس اعلام China Manned Space Agency، یک فضانورد اهل پاکستان به‌عنوان متخصص محموله در مأموریت سرنشین‌دار Shenzhou-24 شرکت خواهد کرد و پس از یک اقامت کوتاه‌مدت در مدار، با فضاپیمای سرنشین‌دار Shenzhou-23 به زمین بازخواهد گشت. این رویداد، نخستین پرواز مشترک فضانوردان چینی و خارجی در تاریخ برنامه فضایی سرنشین‌دار چین به شمار می‌رود و بر این اساس، ایستگاه فضایی چین برای نخستین بار میزبان یک فضانورد خارجی خواهد بود.
این رویدادِ بی‌سابقه در تاریخ هوافضای چین، اهمیتی نمادین و راهبردی دارد؛ اهمیتی که نه‌تنها ناشی از مشارکت مستقیم یک فرد غیرچینی و ثبت رکوردی تازه است، بلکه سطح همکاری‌های بین‌المللی هوافضای چین را وارد مرحله جدیدی می‌کند.
ارتقای همکاری‌های بین‌المللی از سطح پروژه به تبادل نیروی انسانی
پیش از این، الگوی اصلی همکاری‌های بین‌المللی در ایستگاه فضایی چین به ارسال پروژه‌های علمی و آزمایشگاهی اختصاص داشت که فضانوردان چینی اجرای آن‌ها را در مدار بر عهده می‌گرفتند. حضور یک متخصص محموله خارجی در ایستگاه نشان می‌دهد که این تعاملات از سطح اشتراک پروژه به سطح نیروی انسانی ارتقا یافته است.
برنامه فضایی سرنشین‌دار چین همواره مسیری گام‌به‌گام و محتاطانه را پیموده است و این گام تازه در همکاری‌های بین‌المللی نیز از همین رویکرد پیروی می‌کند.
در فوریه ۲۰۲۵، چین و پاکستان در اسلام‌آباد توافق‌نامه‌ای پیرامون «انتخاب و آموزش فضانوردان پاکستانی و مشارکت در مأموریت‌های پروازی ایستگاه فضایی چین» امضا کردند و فرایند گزینش فضانوردان پاکستانی رسماً کلید خورد. اکنون پس از ارزیابی‌ها و گزینش‌های تخصصی، فضانورد پاکستانی در آستانه اعزام به ایستگاه فضایی چین قرار دارد؛ روندی که از سرعت عمل و هماهنگی اجرایی طرفین حکایت دارد.
نکته قابل‌توجه دیگر این است که هم‌اکنون Lai Ka-ying، نخستین متخصص محموله اهل هنگ‌کنگ، در مدار زمین مستقر است و به‌زودی به همراه دیگر فضانوردان، در ایستگاه فضایی چین از نخستین فضانورد خارجی استقبال خواهد کرد.
پیوستن پیاپی نیروهای جدید بیانگر آن است که سامانه گزینش و آموزش فضانوردان چین دامنه‌ای وسیع‌تر یافته است. این امر نشان می‌دهد که رویکرد باز در صنعت فضایی چین، یک نمایش مقطعی یا تصمیم ناگهانی نیست، بلکه مسیری قاعده‌مند، از پیش‌طراحی‌شده و آزموده‌شده به شمار می‌رود که در حال گسترش است.
همچنین گزینش نخستین فضانورد خارجی نه از میان کشورهای پیشرفته در فناوری فضایی، بلکه از کشوری در حال توسعه با زیرساخت‌های محدودتر انجام گرفته است. این رویکرد حاکی از آن است که دسترسی به ایستگاه فضایی چین نیازمند عضویت در جمع قدرت‌های سنتی فضایی نیست، بلکه بر ظرفیت‌سازی متقابل از طریق همکاری استوار بوده و دامنه شمول گسترده‌تری دارد.
رویکرد تعاملی برنامه فضایی چین و ایفای نقش بین‌المللی
طی سال‌های اخیر، روند تعامل و گشایش در برنامه فضایی چین شتاب گرفته و به‌سوی نهادینه‌شدن حرکت کرده است.
ایستگاه فضایی چین نیز از مراحل اولیه طراحی با در نظر گرفتن ظرفیت‌های همکاری بین‌المللی توسعه یافت. در مه ۲۰۱۸، China Manned Space Agency با همکاری UNOOSA فراخوانی رسمی منتشر کرد و از تمام کشورهای عضو سازمان ملل متحد برای مشارکت در طرح‌های علمی و کاربردی این ایستگاه دعوت به عمل آورد. در دور نخست این فراخوان، ۴۲ طرح از ۲۷ کشور ارسال شد که در نهایت ۹ پروژه از ۲۳ نهاد علمی متعلق به ۱۷ کشور به مرحله اجرا رسیدند.
چندی پیش نیز Yang Liwei، نخستین فضانورد چین و معاون طراح ارشد برنامه فضایی سرنشین‌دار این کشور، در نشست IAC تصریح کرد که ایستگاه فضایی چین بستری تحقیقاتی و باز برای دانشمندان سراسر جهان خواهد بود و افزود: «همکاری‌ها در حوزه‌های پژوهش‌های علمی، آموزش فضانوردان، اختصاص فرصت‌های پروازی و آموزش عمومی علوم فضایی می‌تواند در مراحل بعدی تعمیق یابد.»
ابعاد گسترده‌تر بین‌المللی‌سازی کاوش‌های فضایی چین
ابعاد بین‌المللی کاوش‌های فضایی چین به ایستگاه مداری محدود نمی‌شود؛ نمونه‌های جمع‌آوری‌شده از سطح ماه توسط فضاپیمای Chang'e-5 در اختیار ۷ نهاد پژوهشی از ۶ کشور جهان قرار گرفت. علاوه بر این، ابتکار چین برای ساخت ایستگاه بین‌المللی پژوهش‌های ماه (ILRS) با استقبال و پیوستن نزدیک به ۲۰ کشور و نهاد بین‌المللی همراه شده است. در مأموریت Chang'e-8 نیز (که برای حوالی سال ۲۰۲۹ پیش‌بینی شده) ۲۰۰ کیلوگرم از ظرفیت بار مفید به تجهیزات علمی بین‌المللی اختصاص خواهد یافت؛ از جمله ماه‌نورد پاکستان، آرایه بازتابنده لیزری نبشی ایتالیا و تحلیل‌گر نوترونی ماه ساخت تایلند.
در شرایطی که ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) به پایان دوره فعالیت خود نزدیک می‌شود و چشم‌انداز پروازهای سرنشین‌دار فضایی در سطح جهان در آستانه تحول است، برای کشورهایی که سابقه حضور در برنامه‌های متعارف فضایی را نداشته‌اند، دسترسی به ایستگاهی که امکان آموزش نیرو، فراهم‌سازی فرصت پرواز مداری و اجرای آزمایش‌های منطبق با اهداف ملی را مهیا کند، یک زیرساخت عمومی و راهبردی به شمار می‌رود.